Σημειώσεις Ελληνικής Θεολογίας 2 – Η άμεση επαφή με το θείο

Το να ξεκινήσεις να καταγράψεις τις αντιλήψεις που συνδέονται με την αρχαία ελληνική θρησκεία, είναι δύσκολο. Χρειάστηκε να σκεφτώ αρκετά το ποια θα έπρεπε να είναι η δεύτερη θέση που θα παρουσιάσω, κι αυτο γιατί μιλάμε για ένα συνεκτικό σύνολο αντιλήψεων με αρκετές αλληλεξαρτήσεις: η μια αντίληψη στηρίζεται πάνω στην άλλη κι αυτή σε μια τρίτη η οποία στηρίζεται πάλι στην πρώτη – για να το πω πολύ απλά και σχηματικά. Ψάχνοντας λοιπόν μιαν άκρη στο κουβάρι, λέω σήμερα να γράψω γύρω από το θέμα της άμεσης επαφής με το θείο.

Η θέση πως η ελληνική θρησκεία δεν έχει ιερείς έχει επαναληφθεί ad nauseam και παρ’ όλα αυτά, όποτε πέφτει στο τραπέζι των συζητήσεων, προκαλεί σταθερά τις ίδιες αντιδράσεις. Για κάποιο λόγο, πάντα θα βρεθεί κάποιος ο οποίος θα καταλάβει πως είναι το ισοδύναμο του να λες πως οι αρχαίοι έλληνες δεν είχαν θρησκεία. Plusque ad nauseam λοιπόν, ας τα πούμε άλλη μια φορά.

Για να ξεκινήσουμε, την παρατήρηση πως η ελληνική θρησκεία θα μπορούσε να χαρακτηριστεί μια θρησκεία χωρίς ιερείς δεν την κάνω εγώ. Την κάνει, ακριβώς με αυτήν τη διατύπωση, ο Burkert στο έργο-αναφοράς του «Η Θρησκεία των Αρχαίων Ελλήνων» κι αυτός με τη σειρά του στηρίζει την άποψή του σε άλλους μελετητές τους οποίους αδυνατώ να συγκρατήσω. Ας μπούμε όμως στις λεπτομέρειες.

Ιερέας στην ελληνική θρησκεία είναι αυτός που τελεί τη θυσία. Ακόμα και η λέξη «ιερέας» – μας πληροφορεί ο Βυρκέρτιος – σημαίνει «αυτός που σφάζει». Με αυτό το δεδομένο, ιερέας μπορεί να είναι οποιοσδήποτε, ακόμα και ένας δούλος, στα πλαίσια του οίκου του ή της φυλής του. Κατά κανόνα, σε αυτά τα πλαίσια, χρέη ιερέα τελεί ο πατέρας της οικογένειας ή κάποιος αρχηγός της φυλής. Αυτό όμως δεν αποτελεί απαράβατο κανόνα ούτε απαραβίαστο προνόμιο.

Στα πλαίσια του δήμου, βεβαίως, ο ιερέας είναι θεσμικό πρόσωπο. Κι εκεί όμως, η λογική παραμένει ίδια. Ιερέας για το δήμο μπορεί να είναι οποιοσδήποτε, αρκεί να μην έχει κάνει κάποιο αδίκημα. Και, όπως η κοινότητα της οικογένειας επιλέγει τον ιερέα της, όπως η φυλή επιλέγει τον ιερέα της, έτσι και ο δήμος, επιλέγει το πρόσωπο που επιθυμούν οι πολίτες ως ιερέα του για ετήσια συνήθως θητεία.

“Μισό λεπτό, το ίδιο συμβαίνει και στο χριστιανισμό”, θα ισχυριστεί κάποιος. Ο λαός, δίνει τη συγκατάθεσή του για τον νέο κληρικό στη χειροτονία, άρα κι εκεί έχουμε επιλογή από την κοινότητα. Στα χαρτιά, βεβαίως, διότι ξέρουμε όλοι πως αυτό δεν ισχύει στην πράξη. Ναι, αλλά αν δεν ισχύει στην πράξη σήμερα, πως ίσχυε στην πράξη τότε;

Η απάντηση είναι απλή: μόνο και μόνο το ότι οι ιερείς διορίζονταν για ετήσια θητεία, δείχνει πως δεν μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί πως έχει προνομιακή επικοινωνία με το θείο: αυτό που σήμερα κάνω εγώ, αύριο μπορεί να το κάνεις εσύ, χτες το έκανε κάποιος άλλος, οπότε μεταξύ μας θα δουλευόμαστε; Να προσθέσουμε επίσης πως τα ιερατικά καθήκοντα όχι απλώς τελούνται αμισθί, αλλά πολλές φορές πρέπει ο ιερέας να καταβάλει ένα σεβαστό ποσό στον ναό προκειμένου να αναλάβει. Για την απουσία κονόμας κατά τα αρχαία χρόνια, συνιστώ το άρθρο του Πέτρου Θέμελη «Όταν το παγκάρι ονομαζόταν θησαυρός».

Είναι σημαντικό, μιλώντας για τα παραπάνω, να έχουμε επίσης υπόψη μας πως η λατρεία σπανίως γίνεται ατομικά. Ο κανόνας είναι η ομαδική λατρεία – στα πλαίσια της οικογένειας, της φυλής, του δήμου: τη λατρεία δεν την απευθύνει κανείς προσωπικά, ούτε καν ο ιερέας, αλλά ο δήμος (η φυλή, η οικογένεια). Άλλωστε, σε αρκετά τελετουργικά που σώζονται, δεν είναι μόνο ο ιερέας ο οποίος «κάνει κάτι», αλλά συμμετέχει όλη η λατρευτική κοινότητα, με κάποιον τρόπο – ένα όμορφο παράδειγμα είναι τα Παναθήναια.

Υπάρχουν και οι εξαιρέσεις στον κανόνα. Υπάρχουν γιορτές οι οποίες έχουν ξεκινήσει στα πλαίσια μιας οικογένειας. Ειδικά γι’ αυτές τις γιορτές, ιερέας των συμμετεχόντων στη γιορτή, είναι αυτός που επιλέγει η οικογένεια, συνήθως ο πατέρας της οικογένειας. Εδώ λοιπόν μιλάμε για οικογενειακή υπόθεση: αφού η γιορτή ανήκει στην τάδε οικογένεια, πως θα μπει ξένος ιερέας; Τέτοιες γιορτές υπάρχουν πάμπολλες στην Ελλάδα: τα Μουνύχια, στη σημερινή Ζέα, είναι μια καλή περίπτωση. Αλλά η πιο γνωστή τέτοια περίπτωση, είναι τα Ελευσίνια Μυστήρια.

Θα πει βεβαίως κάποιος και για το μαντείο των Δελφών. ΟΚ λοιπόν, εκεί υπάρχει μια Πυθία η οποία είναι αφιερωμένη στη λατρεία του Απόλλωνα – αν και πάλι η Πυθία είχε συγκεκριμένη θητεία. Θα πρέπει όμως να παρατηρήσουμε επίσης πως το μαντείο των Δελφών δεν κρατάει κανένα μονοπώλιο: μαντεία υπάρχουν πολλά στην Ελλάδα (Τροφώνιο, Δωδώνη, Αχέροντας κ.ο.κ.) αλλά, στην τελική, όταν κάποιος ζητά χρησμό, δεν είναι καν υποχρεωμένος να πάει σε μαντείο: μπορεί να ασκήσει μαντική μόνος του.

Ας θυμηθούμε την Νέκυια της Οδύσσειας: ο Οδυσσέας παίρνει οδηγίες από τη μάγισσα Κίρκη και τελεί μόνος του νεκρομαντεία. Στο συγκεκριμένο περιστατικό μάλιστα, δεν έχουμε μόνο το στοιχείο πως ο Οδυσσέας δεν έχει ανάγκη κανέναν επαγγελματία ιερέα, αλλά βλέπουμε πως και η Κίρκη του δίνει οδηγίες για κάτι το οποίο σήμερα πολλοί θα θεωρούσαν επτασφράγιστο μυστικό! Κι όμως. Θρησκεία «ανοικτού κώδικα» στη σημερινή γλώσσα.

Ή ο Λύσανδρος που, όταν πήγε να μυηθεί στα Καβείρεια, ο ιερέας του ζήτησε να αποκαλύψει το μεγαλύτερο παράπτωμά του. Ο Λύσανδρος τον ρώτησε «εσύ θες να το μάθεις ή οι θεοί;». «Οι θεοί!» του απάντησε ο ιερέας. «Ωραία, τότε εσύ φύγε» του απάντησε ο Λύσανδρος. Διότι ο Λύσανδρος, γαλουχημένος στη νοοτροπία της θρησκείας της πόλης του, απορρίπτει με φυσικότητα την ιδέα πως κάποιος πρέπει να μεσολαβήσει μεταξύ αυτού και των θεών.

Ο «ανοικτός κώδικας» της ελληνικής θρησκείας που κάνει περιττή την οποιαδήποτε διαμεσολάβηση «εκπροσώπου» δε θα πρέπει να μας κάνει εντύπωση. Ειδικά αν σκεφτούμε πως διαμορφώνεται από μια κοινωνία η οποία εφάρμοσε την άμεση, χωρίς εκπροσώπους δημοκρατία. Κι έχει και μια συνέπεια ίσως ακόμα πιο σημαντική με την οποία όμως θα ασχοληθούμε στην επόμενη συνέχεια.

This entry was posted in Ελληνική Θρησκεία and tagged . Bookmark the permalink.

7 Responses to Σημειώσεις Ελληνικής Θεολογίας 2 – Η άμεση επαφή με το θείο

  1. abravanel says:

    Ενδιαφέρουσα η παρουσίαση μέχρι τώρα αλλά έχω την εντύπωση οτι “διαλέγεις” την παρουσίαση μιας μόνο έκφανσης της αρχαίας ελληνικής θρησκείας στο απώτερο παρελθόν, όσο και για την αναβίωση της σήμερα. Πέρα από τα αληθή γεγονότα που αναφέρεις, υπάρχει η διασύνδεση της αρχαίας ελληνικής θρησκείας με την δομή του κράτους είτε επίσημα, είτε λόγω εθίμου και σε εκείνες τις περιπτώσεις έχουμε τους ίδιους καταναγκασμούς που εμφανίζονται σε όλες τις θρησκείες όταν εμπλέκονται στην νομή και εξάσκηση της εξουσίας.

    Πχ οι ραβίνοι είναι μια σχετικά πρόσφατη εξέλιξη στην εβραϊκή θρησκεία και σε κανένα ρεύμα του Ιουδαϊσμού δεν χειροτονούνται ή αποτελούν “προνομιακή επικοινωνία με το θείο”, (και πάλι υπάρχουν εξαιρέσεις από χαρισματικά άτομα που αποκτούν ανεπίσημα τέτοιο στάτους). Και όμως λόγω της ύπαρξης των κοσμικών κρατών που έχουν διαμορφωθεί κάτω από την επίδραση της ιεραρχικής χριστιανικής θρησκείας, έχει υπάρξει η ανάγκη να διαμορφωθεί ένα είδος ιερατείου.

    Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι διάφορες τελετές όπως ο γάμος που μπορεί να μην έχουν ανάγκη την παρουσία ραβίνου, αλλά για να γίνουν αποδεκτές από το κοσμικό κράτος απαιτούν την παρουσία ενός θεσμοθετημένου εκπροσώπου αυτής της θρησκείας. Αναφέρω το παράδειγμα γιατί στην περίπτωση που η Αρχαία Ελληνική Θρησκεία γίνει αποδεκτή από το ελληνικό κράτος, αυτό θα απαιτήσει την δημιουργία ακριβώς αυτή την μορφή του ιερατείου που βρίσκεις δυσάρεστη στην χριστιανική θρησκεία.

    • Λυκόφρων says:

      Γεια!

      Το πρόβλημά μου, όπως αναφέρω, είναι πως το θέμα είναι όντως τεράστιο και έχω δυσκολία στο τι να κρατήσω και τι να αφήσω απ’ έξω. Αν θες, γι’ αυτό έχω δώσει τον τίτλο «σημειώσεις», γνωρίζοντας πως σε καμμία περίπτωση δεν είναι πλήρης περιγραφή, ούτε ακαδημαϊκού χαρακτήρα. Σε αυτά τα πλαίσια, προσπαθώ να παρουσιάσω τις πιο γενικές και αφηρημένες αρχές, ώστε να συμπεριληφθούν όσο το δυνατόν περισσότερα ρεύματα της ελληνικής θρησκείας (το θέμα των πολλών ρευμάτων αξίζει ξεχωριστό ή ξεχωριστά ποστ). Επίσης, για να μη φουσκώσει πολύ το θέμα, επιλέγω να παρουσιάσω όσο γίνεται μόνο το θρησκευτικό κομμάτι, κάνοντας μόνο τις απαραίτητες συνδέσεις με το ιστορικό περιβάλλον. Επιπλέον, δε θέλω να κρύβομαι, την παρουσίαση την κάνω από τη σκοπιά ενός ανθρώπου ο οποίος έχει στραφεί προς την ελληνική θρησκεία, οπότε, μοιραία, θα εκφράσω την υποκειμενικότητά μου.

      Αυτή η μεγάλη εισαγωγή στο σχόλιο μου φάνηκε απαραίτητη, μια και δεν έχω γράψει τίποτε περί μεθοδολογίας. Και για να σου απαντήσω στην πρώτη παράγραφο, στην αρχαία Ελλάδα δεν έχω διαπιστώσει συστηματική/θεσμική διαπλοκή ιερέων κι εξουσίας – αφού δεν υπάρχει ιερατείο.

      Στο πρώτο άρθρο της σειράς – για να πιάσω την πρώτη σου παράγραφο – αρχικά, το σκέφτηκα να γράψω για την περίπτωση της καταδίκης του Σωκράτη, μια και το κατηγορητήριο είναι θρησκευτικό, αν και η δίωξη είναι πολιτική. Το άφησα τελικά απ’ έξω, αφού θα ήμουν αναγκασμένος να γράψω επίσης μια ανάλυση για την ιδιαίτερη διαπλοκή θρησκευτικής και πολιτικής ζωής, η οποία ξεκινά από το ότι, στην αρχαία Ελλάδα, οι θεοί της πόλης ταυτίζονται με την πόλη, και καταλήγει στο ότι, κατά συνέπεια, δεν υπάρχει συνειδητός διαχωρισμός της θρησκευτικής σφαίρας από την πολιτική. Κι αυτό, όχι μόνο είναι τεράστιο θέμα προς ανάλυση, αλλά μπερδεύει ακόμα περισσότερο τα πράγματα για μας τους σύγχρονους.

      Στην καρδιά του προβλήματος, πολιτικός ή κοινωνικός εξαναγκασμός ως προς τη θρησκεία, υπάρχει παντού και πάντα, σε μεγαλύτερο ή μικρότερο βαθμό. Ειλικρινά όμως αναρωτιέμαι αν θα βρίσκαμε άκρη ψάχνοντας να βρούμε το πόσο καταπιεστικός ή όχι ήταν αυτός ο εξαναγκασμός στην αρχαία Ελλάδα. Η εντύπωσή μου πάντως είναι πως υπήρχαν μεγάλα περιθώρια διαφοροποίησης για το άτομο.

      Το θέμα της δημιουργίας ιερατείου είναι κάτι το οποίο συζητιέται συχνά-πυκνά στους κύκλους της ελληνικής θρησκείας. Και είναι ένα μεγάλο πρόβλημα για μένα, διότι, αν υποκύψουμε σε μια αναγνώριση τέτοιου είδους, θα έχουμε καταστρατηγήσει έναν από τους αρχικούς λόγους για τους οποίους γεννήθηκε αυτό το κίνημα. Πες πως είμαι λιγάκι ουτοπιστής σε αυτό το θέμα. 🙂

  2. Ιπποδάμεια says:

    Και πάλι ένα πολύ ωραίο κείμενο. Εύγε.

    Για το θέμα πιθανής δημιουργίας ιερατείου, σε περίπτωση αναγνώρισης από το κράτος, νομίζω πως το πρόβλημα θα μπορούσε να ξεπεραστεί, αν δημιουργείτο ένα κληρωτό ιερατείο — με θητεία ο καθείς, ας πούμε, έναν χρόνο.

    Πολύ πιο προβληματική βλέπω την απαίτηση να δηλώσει κανείς ιερό/α βιβλίο/α. Έχω ακούσει απόψεις που λένε να δηλωθεί όλη η αρχαία Ελληνική γραμματεία, αλλά αμφιβάλλω αν αυτό θα έχει το επιθυμητό αποτέλεσμα.

    • Λυκόφρων says:

      Ευχαριστώ!

      Κοίταξε, για μένα, από τη στιγμή που δεν υπάρχει δήμος για να αποδίδει λατρεία, το πρώτο που πρέπει να γίνει είναι να εξαπλωθούν οι λατρευτικές κοινότητες. Το πως θα είναι οργανωμένη η καθεμία, ας είναι δικό της θέμα. Αφού οργανωθούν οι κοινότητες, ας προτείνει η καθεμία αυτούς που η ίδια θεωρεί άξια, κι αυτοί να κληρώνονται ώστε να αποτελέσουν ένα συμβούλιο. Ιδανικά, φαντάζομαι σε αυτό το συμβούλιο τα μέλη να έχουν τριετή θητεία, αλλά κάθε χρόνο να ανανεώνεται το ένα τρίτο του: αν δηλαδή είχαμε ένα 12μελές συμβούλιο, κάθε χρόνο να κληρώνονται 4 από τα μέλη του.

      Κι αφού πρέπει να υπάρχει προκαθήμενος, ας αναδεικνύεται κι αυτός από κλήρωση, για ένα χρόνο, μεταξύ εκείνων που έχουν προϋπάρξει μέλη του παραπάνω συμβουλίου – να υπάρχει δηλαδή και κάποιο λογικό προαπαιτούμενο για το αξίωμα.

      Ας σημειωθεί πως η κλήρωση είναι μέσα στους θεσμούς της αρχαίας ελληνικής θρησκείας, μια και με αυτήν θεωρείται πως είναι οι θεοί αυτοί που αποφασίζουν.

    • Λυκόφρων says:

      Και κάτι που ξέχασα: η άποψη του να δηλωθεί ολόκληρη η αρχαία Ελληνική γραμματεία ως «ιερή γραφή» είναι μια απάντηση η οποία εμπεριέχει χιούμορ, η οποία όμως απαιτεί, στην περίπτωση που κάτι τέτοιο συμβεί, να συνεχίσει να διαχειρίζεται με χιούμορ. Δηλαδή, ΟΚ, δεν μπορώ να φανταστώ εκπρόσωπο της ελληνικής θρησκείας να δίνει την έγκρισή του για παράσταση του Αριστοφάνη. Άντε, να κονομήσει έστω 4-5 δωρεάν προσκλήσεις για τον εαυτό του και τους φίλους του, αλλά τίποτε παραπάνω. Δηλαδή με την «Τιτανομαχία» τι έπρεπε να γίνει;

  3. abravanel says:

    To 12830.gr μονίμως τρώει σχόλια, (invalid get data etc).

    Καταλαβαίνω τι λες αλλά ελπίζω να μην πέσει στην παγίδα του απολογητισμού. Στην θεωρία όλες οι μη-κρατικές θρησκείες αφήνουν χώρο διαφοροποίησης αλλά αυτό συνδέεται περισσότερο με τις κοινωνικές συνθήκες παρά με την θρησκευτική κουλτούρα, πχ στον Ιουδαϊσμό έχουμε από ομοφοβικούς ραβίνους που θεωρούν ανάθεμα ένα φιλί μεταξύ ανδρών ηθοποιών, μέχρι λεσβίες αρχιραβίνους που τελούν γάμους ομοφυλοφύλων που αναγνωρίζονται στο Ισραήλ. Ελπίζω να καταλαβαίνεις που εστιάζω.

    ΥΓ. Είμαι λίγο εκτός ανάρτησης αλλά αυτό το νήμα το σκοτώσαν οι συμφορουμίτες σου: “ισραηλινός” αντί για “εβραϊκός”, ο Αβραάμ πουλάει την Σάρα (!) στον Φαραώ, η ιδέα οτι ο εβραϊκός θεός ονομάζεται Γιαχβέ… Δεν θα το ανέφερα αλλά μιας και μίλησες για την Σεχινά οτι αποσιωπάται, είχα μιλήσει σύντομα για αυτήν σε ένα άρθρο για το Σταρ Τρεκ εδώ, με αφορμή μια έκθεση του Λέοναρντ “Σποκ” Νίμοϊ.

    • Λυκόφρων says:

      Τρώει σχόλια; Με ανησυχείς!

      Το ότι καραδοκεί η παγίδα του απολογητισμού, το ξέρω. Γι’ αυτό, τα κείμενα, προτού δημοσιευτούν από δω, περνάνε από peer review 😉

      Τώρα για αυτό που λες πως ο χώρος διαφοροποίησης συνδέεται με τις κοινωνικές συνθήκες, πως μπορώ να διαφωνήσω; Σημειώνω βεβαίως πως, η ελληνική θρησκεία, στα αρχαία χρόνια, ήταν «κρατική θρησκεία» αλλά με πολύ διαφορετικό τρόπο από αυτόν που γνωρίζουμε σήμερα. Άλλωστε, ακόμα και οι λέξεις “κράτος” και “θρησκεία” είχαν τελείως άλλη έννοια.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Notify me of followup comments via e-mail. You can also subscribe without commenting.