Σημειώσεις Ελληνικής Θεολογίας 3 – Οι πάντες θεολογούν

Σε αυτό το τρίτο μέρος, θα ήθελα να επικεντρωθώ σε μια πολύ σημαντική «λεπτομέρεια», η οποία αποδεικνύει αλλά και δικαιώνει τη θέση που αναπτύχθηκε στο προηγούμενο μέρος περί άμεσης επαφής με το θείο. Διότι μπορεί να επαναλαμβάνεται συνέχεια το ότι «η ελληνική θρησκεία δεν είχε ιερείς», προσπερνάται όμως μία σπουδαιότατη συνέπεια αυτής της αντίληψης: πως στην ελληνική θρησκεία, οι πάντες θεολογούν κι οι πάντες έχουν το δικαίωμα στην άποψη για το θείο.

Πραγματικά, κοιτάζοντας την ελληνική γραμματεία, θα πρέπει να μας εκπλήξει η απουσία… παπάδων συγγραφέων στα θεολογικά κείμενα: ο μόνος γνωστός συγγραφέας ο οποίος ήταν ιερέας, ήταν ο Πλούταρχος. Ο οποίος, μάλιστα, είναι γνωστός κυρίως ως βιογράφος – παρ’ ότι έχει γράψει και θεολογικά κείμενα. Φυσικά, μπορούμε να το πάρουμε κι αλλιώς. Αφού, όπως είπαμε στο προηγούμενο, όλοι ήταν ιερείς, τα πάντα είναι γραμμένα αποκλειστικά από… παπάδες!

Είτε έτσι, είτε αλλιώς, το corpus της ελληνικής μυθολογίας και θεολογίας, μας παραδίδεται από ποιητές,  φιλοσόφους και συνερανιστές.

Αν πάρουμε για παράδειγμα τους κορυφαίους επικούς ποιητές, τον Όμηρο και τον Ησίοδο, ο μεν Όμηρος ήταν κατ’ επάγγελμα ραψωδός,  όμως ο Ησίοδος ήταν ένας απλός βοσκός. Όπως γράφει ο ίδιος, οι μούσες τον εδίδασκαν όταν αυτός έβοσκε τα πρόβατα. Το αποτέλεσμα, είναι μια μαρτυρία για τους θεούς η οποία από τότε θεωρείται σημείο αναφοράς.

Τόσο ο Ησίοδος, όσο και ο Όμηρος, δεν είναι προϊόν παρθενογένεσης. Πατάνε πάνω σε ένα γερό υπόστρωμα παράδοσης από μύθους οι οποίοι έχουν πολλά κοινά χαρακτηριστικά με τα δημοτικά τραγούδια. Δεν ξέρουμε ποιος τους έγραψε πρώτος. Διαδόθηκαν από στόμα σε στόμα, πιθανότατα κι από γιαγιάδες στα εγγόνια τους, δίπλα στη φωτιά του σπιτιού, την Εστία. Και μας σώζονται σε δύο, τρεις ή περισσότερες παραλλαγές. Σε κάθε περίπτωση, οι ιστορίες αυτές διυλίζονται, μέσα στο χρόνο, από το φίλτρο της παράδοσης.

Οι ποιητές διαγωνίζονται πάνω στη μυθολογία. Σε τέτοιο βαθμό, ώστε να έχει διατυπωθεί η άποψη πως «ολόκληρη η αρχαία ελληνική ποίηση είναι θρησκευτική» (σημ. κι αυτό πρέπει να το έχω διαβάσει στον Burkert). Σε κάθε γιορτή της πόλης, οι ποιητές συναγωνίζονται στο ποιος θα διηγηθεί καλύτερα τις ιστορίες των θεών, κι αυτό είναι μια θετική επίδραση της θρησκείας στην ανάπτυξη της τέχνης στην αρχαία Ελλάδα την οποία θα πρέπει να αναγνωρίσουμε.

Μύθους γράφουν οι πάντες. Από τους βοσκούς μέχρι τους φιλοσόφους. Ο γνωστός μύθος του Ηρακλή μπροστά στο σταυροδρόμι της Αρετής και της Κακίας, συντέθηκε από το σοφιστή Πρόδικο τον Κείο και μας έχει παραδοθεί από τον Ξενοφώντα. Εκτός από την Κοσμογονία του Ησιόδου, μας σώζεται και η Κοσμογονία του Παρμενίδη, ένα ιδιαίτερο αμάλγαμα μυθολογίας και φιλοσοφικής σκέψης.

Και, επιτέλους, ας πάψει εκείνη η καραμέλα που κυκλοφορεί «θρησκεία για το λαουτζίκο – αθρησκεία για τους φιλοσόφους». Διότι και οι φιλόσοφοι, στο μεγαλύτερο μέρος, θεολογούν. Κι ας μη μιλήσουμε μόνο για τον Πλάτωνα, ο οποίος ασχολείται σε βάθος με τους θεούς. Οι προσωκρατικοί φιλόσοφοι, ερευνούν τις ιδιότητες των θεών. Ανάμεσά τους, ο Ηράκλειτος, σε πολλούς από τους αφορισμούς του που μας σώζονται, θεολογεί. Το ίδιο κάνει και ο Επίκουρος, αποδίδοντας συγκεκριμένες ιδιότητες στους θεούς. Το ίδιο και οι «αντίπαλοί» του Στωϊκοί, όταν στήνουν τη δική τους κοσμολογία με την Αδράστεια ως υπέρτατη θεά.

Ας σημειώσω εδώ πως, ούτε αγνοώ, ούτε θεωρώ ανύπαρκτο και το ρεύμα των άθρησκων / αθεϊζόντων φιλοσόφων. Αμφισβητώ την τελείως αυθαίρετη διαίρεση που διατυπώνεται στην παραπάνω καραμέλα· το ρεύμα της άθρησκης / αθεΐζουσας φιλοσοφίας είναι αδύνατον να μη συνοδεύεται κι από αντίστοιχο ρεύμα στην κοινωνία, ήτοι, στο «λαουτζίκο» κι οι σχετικές μαρτυρίες υπάρχουν.

Τίθεται το ερώτημα, σε μια θρησκεία όπου οι πάντες θεολογούν, πως διασφαλίζεται μια στοιχειώδης ενότητα; Όταν ο καθένας μπορεί να βγαίνει και να λέει ό,τι θέλει, τελικά πως γίνεται να είναι αυτό το πράγμα θρησκεία; Διαφοροποιήσεις υπάρχουν πολλές και μας σώζονται αρκετές από αυτές. Ο Πλούταρχος τα έχει με τον Ηρόδοτο: τον κατηγορεί, ούτε λίγο ούτε πολύ, για αφελληνισμό των ηρώων της μυθολογίας, όπως τον Ηρακλή. Ο Πυθαγόρας, υποστήριζε πως ο Όμηρος κι ο Ησίοδος βασανίζονται στον Άδη, κι ο λόγος είναι οι ανακρίβειες που είχαν διαδόσει για τους Θεούς. Ο Πλάτων επίσης τα έχει με τον Όμηρο και ζητά να πάψουν να διδάσκονται συγκεκριμένες ραψωδίες του.

Σε όλες αυτές τις διαμάχες, την απάντηση την έδινε η λατρευτική κοινότητα. Η οποία, τελικά, συνέχισε να λατρεύει τον Ηρακλή, ως ήρωα-πρότυπο, συνέχισε να αγαπά τον Όμηρο και να αποδέχεται τον Ησίοδο. Οι πυθαγόριοι, ακολούθησαν τη δική τους πορεία, ερχόμενοι πολλές φορές σε σύγκρουση με τη θρησκεία της πόλης. Οι πλατωνικοί, ακολούθησαν κι αυτοί τη δική τους παράλληλη πορεία για να γίνουν, στην ύστερη αρχαιότητα, κύριοι εκφραστές της ελληνικής θεολογίας.

Το καθολικό δικαίωμα στη θεολογία, κάνει πάσα σε ένα ακόμα χαρακτηριστικό της ελληνικής θρησκείας, με το οποίο θα ασχοληθούμε στο αμέσως επόμενο άρθρο.

This entry was posted in Ελληνική Θρησκεία and tagged . Bookmark the permalink.

3 Responses to Σημειώσεις Ελληνικής Θεολογίας 3 – Οι πάντες θεολογούν

  1. Γεια σου Λυκόφρων (ή Λύκοφρον στην προστακτική. 😉
    Τα τρία άρθρα σου πολύ ενδιαφέροντα, αλλά και περίεργα . Και σίγουρα κηρύσσουν μια ουτοπική ιδέα. Αυτό δεν είναι κακό, κι εγώ το μπλογκ μου το ονόμασα Ρεπορτάζ από την Ουτοπία.
    Νομίζω, όμως, οτι κάνεις το ίδιο λάθος που κάνουν οι περισσότεροι κριτικοί της Θρησκείας. Θεωρείς οτι το κεντρικό ζήτημα της θρησκείας είναι το ζήτημα της Πίστης. Αυτό ισχύει μόνο για τους κληρικούς , τους μοναχούς και τους θεολόγους, τους φιλόσοφους. Για τον πολύ κόσμο το βασικό ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ Η ΠΙΣΤΗ, ΕΙΝΑΙ Η ΤΕΛΕΤΗ. Αυτό δηλαδή που θεωρείς ,ότι ήταν η αρχαία θρησκεία, αυτό είναι όλες οι θρησκείες. Τα κόκκινα αυγά, τα έτρογκ, τα κεριά, το λιβάνι. Κυρίως ο ψαλμός, η μουσική, ο Ρωμανός ο Μελωδός και τα Κατά Ματθαίον Πάθη του Μπαχ. Η θρησκευτική μουσική των τζαμιών και το εζάμ. Οι χοροί των Μεβλεβήδων και των Χασιντείμ. Ακόμα και στο τζαμί, παίζει μεν η πίστη, αλλά σαν κάτι το δεδομένο. Δεξνη σκέφτονται Αααα, ώραία υπάρχει Θεός, να του ζητήσω τίποτα. Η κατάσταση ηρεμίας και περισυλλογής στο τζαμί, αυτό είναι η θρησκεία. Άσε που οι πιο εξελιγμένοι ούτε καν φαντάζονται έναν προσωπικό θεό, αλλά μια ιδέα.

    Το ζήτημα της πίστης αφορά κι εμάς που δεν πιστεύουμε. Αν υπάρχει η δεν υπάρχει Θεός δεν αφορά τους πιστούς. Γι αυτούς υπάρχει. Αφαίρεσέ τους τις τελετές. Δε θα μείνουν και πολλά.

    Ο Κομφουκιανισμός λέει ακριβώς αυτό που λές εσύ, μόνο πολύ πιο αυστηρά:
    Είναι καλύτερα να συγκροτείς την κοινωνία με Τελετές και Μουσική παρά με Νόμους. Γι αυτούς το θείο, ο Ουρανός, παίζει έναν Υπέρτατο αλλά πολύ σκιώδη ρόλο, σαν να λέμε η Φύση, η Αρμονία.

    http://profitoulas.wordpress.com/

    Ευχαριστώ για τη φιλοξενία.

  2. Λάθος (Δεν ήθελα εμότικον, ήθελα ερωτηματικό)

  3. Λυκόφρων says:

    (ή Λύκοφρον στην προστακτική)

    Προφανώς εννοείς κλητική. Κι η ειλικρινής απάντηση είναι “δεν ξέρω”. 🙂

    Ξέρεις τι μου φαίνεται περίεργο; Νόμιζα πως, αυτό ακριβώς που σημειώνεις στο σχόλιό σου, αναπτύσσεται με αρκετή σαφήνεια στο πρώτο άρθρο της σειράς, όπου γράφω πως η Ελληνική Θρησκεία, έχει να κάνει με την πράξη, κι όχι με την πίστη.

    Στο ζουμί τώρα, όπως καταλαβαίνεις, όχι μόνο συμφωνώ πως η καρδιά της θρησκείας είναι η τελετή, αλλά επιπλέον, η ανθρώπινη ανάγκη για τελετουργία είναι κάτι το οποίο έχουμε παραβλέψει τελείως στη σύγχρονη εποχή.

    Όσο για τη φράση του Κομφούκιου, θα την προσυπογράψω με χέρια, πόδια και κρατώντας την πένα με το στόμα, ειδικά μετά το χτεσινοβραδινό υπερθέαμα του The Wall που είχα την τύχη να ζήσω.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Notify me of followup comments via e-mail. You can also subscribe without commenting.