Χρόνια τώρα, είναι πεποίθησή μου πως το μέρος στο οποίο πάσχει περισσότερο η σύγχρονη ελληνική τραγουδοποιία, είναι ο στίχος. Και είναι ένα πρόβλημα που αγνοεί τη διάκριση έντεχνου / λαϊκού. Και τα δύο είδη αναλώνονται είτε στη δημιουργία τραγουδιών «θύματος», είτε στην κατάδυση σε απύθμενες ερωτικές απογοητεύσεις. Ακόμα κι όταν το αποτέλεσμα είναι πετυχημένο (π.χ. Αλκίνοος, που λατρεύω) υπάρχει ένας κοινός παρονομαστής που δεν είναι άλλος από την αφαιρετική και υποκειμενική προσέγγιση του συμβάντος.

Δύο είναι οι εξαιρέσεις σε αυτόν τον κανόνα της ελληνικής στιχουργίας. Η μία είναι ο Φοίβος Δεληβοριάς. Η δεύτερη εξαίρεση είναι η Ευσταθία. Σε αυτόν το δίσκο προσπαθεί κάτι εξ ορισμού δύσκολο: αποφασίζει να κάνει τραγούδια τα θέματα για τα οποία κανείς δε θέλει να μιλάει – πόσο μάλλον να τραγουδήσει γι’ αυτά. Και το τελευταίο, βέβαια, είναι μια καλή δικαιολογία για τους υπόλοιπους στιχουργούς. Αλλά εγώ χαίρομαι που βρέθηκε μια γυναίκα να τραγουδήσει για την καθημερινότητα, για το πόσο δραματικά έχει αλλάξει η ζωή των σημερινών τριαντάρηδων από τα παιδικά χρόνια μέχρι σήμερα («Κάποτε») για την απώλεια του ελεύθερου χρόνου («Ελεύθερος χρόνος») για τη δουλειά που σε θέλει ολοκληρωτικά («Έχεις meeting») τη δυναστεία του lifestyle («Όλα αλλάζουν») και γενικότερα, για την αντιποιητική, αντιρομαντική, αντιπαθητική αλλά απολύτως πραγματική πλευρά της ζωής.

Κι η Ευσταθία το πετυχαίνει χάρη σε έναν ιδιαίτερο, υποδόριο σαρκασμό στους στίχους: «Είχα βρει σπίτι, σύζυγο, δουλειά στρωμένη κι ένα τζιπ στα πεζοδρόμια να ανεβαίνει». Ένα σαρκασμό που μπορεί να περάσει απαρατήρητος από τους περιστασιακούς ακροατές, αλλά από αυτούς περνάνε πολλά απαρατήρητα, έτσι κι αλλιώς. Κι η φωνή της σκληρή, όχι πριόνι όπως π.χ. της Πρωτοψάλτη, αλλά χωρίς γλυκά συναισθήματα· ο χαρακτήρας του δίσκου, δεν είναι μια γυναίκα χωρίς συναισθήματα, αλλά μια γυναίκα που αναγκάζεται να τα αφήσει στην άκρη. Κι η ερμηνεία δίνει ακριβώς αυτό το στίγμα: «κι ούτε πρόβλημα κανένα, όλα είναι τελειωμένα, σαν απλώνω τη μπουγάδα το πρωΐ στο καλάθι το δικό μου, καθαρό το σ’ αγαπώ μου, το απλώνω με τα ρούχα στο σκοινί». Ένας στίχος-αποτύπωμα μιας εποχής που έχει κάνει την αγάπη ένα ακόμα αναλώσιμο προϊόν.

Καταλαβαίνω πως αυτό το στυλ μπορεί να μην αρέσει σε πολλούς. Έτσι κι αλλιώς, το διευκρίνισα από την αρχή, η θεματολογία είναι κατ’ εξοχήν αντιποιητική. Ωστόσο, πιστεύω ακράδαντα πως, ένας ιστορικός του μέλλοντος, αν θελήσει να μελετήσει το πως ζούσαν οι άνθρωποι της εποχής μας, τις πληροφορίες του δε θα μπορεί να τις πάρει από άλλους στιχουργούς παρά από αυτούς τους δύο: το Φοίβο Δεληβοριά και την Ευσταθία. Και το ότι αυτό το δίπολο το αποτελούν ένας ευαίσθητος άντρας και μια σκληρή γυναίκα, είναι κι αυτό ένα αποτύπωμα της εποχής μας.

Από μικρός θεωρούσα αυτή τη μέρα ως μία από τις πιο ερωτικές του χρόνου. Κι όταν λέμε «μικρός», μιλάμε για μια εποχή που ήμουν πολύ θρήσκος, και μάλιστα ορθόδοξος θρήσκος. Ωστόσο η πομπή, τα εγκώμια και, κυρίως, τα ζευγαράκια που ακολουθούσαν την πομπή χέρι με χέρι, μου ξυπνούσαν κάτι, ήδη από την ταραγμένη εποχή της εφηβείας.

Μεγάλωσα, αλλαξοπίστησα, αλλά η πεποίθηση αυτή παραμένει. Κι όχι επειδή έμαθα αργότερα πως η πομπή του Επιταφείου κατάγεται από τα αρχαία Αδώνεια, μια γιορτή της Αφροδίτης. Αλλά επειδή το αρχέτυπο της Ανάστασης, τονίζει στον εσωτερικό μας κόσμο την αναγέννηση της Φύσης.

Άνοιξη.

Και, παρότι παραμένω αμετανόητος δωδεκαθεϊστής, σας πληροφορώ πως, αν παίζονταν έτσι τα εγκώμια, θα γουστάριζα άγρια να είμαι στους μουσικούς.

Καλή Ανάσταση της Φύσης.

Ένα θηλυκό αρχέτυπο το οποίο το έχει πιάσει πολύ καλά ο Φοίβος Δεληβοριάς στο τραγούδι του «Η γυναίκα του Πατώκου». Ο οποίος σίγουρα ψυλλιάζεται πως δε λέει τίποτα το εξωπραγματικό. Η γυναίκα του Πατώκου δεν είναι «θεωρία μέσα σε άρρωστα μυαλά», αλλά μια θηλυκή εικόνα που επιμένει για χιλιετηρίδες.

Είναι η γυναίκα που ξέρει να φροντίζει. Γιατί όταν λέει «και ρίχνει και σε μας καμμιά ματιά», εμένα ο νους μου δεν πάει στο πονηρό, αλλά στη φροντίδα. Δεν είναι απλώς γόνιμη, αλλά εγκυμονεί τα ομορφότερα παιδιά. Η γονιμότητα δεν εκφράζεται μόνο υλικά, αλλά και ψυχικά (“βγάζει αστράκια απ’ τη σκληρή τη μοναξιά”). Συναισθηματική, χωρίς να παρασύρεται (“του κρατάει το χέρι στην καρδιά”).

Πρέπει όμως να σημειώσουμε πως δεν είναι καθόλου η υποτακτική γυναικούλα. Κάθε άλλο: «όταν μαζί του διαφωνεί, κάνει καλά»!

Είναι αξιοσημείωτο τέλος πως ο Φοίβος, χωρίς να το καλοκαταλαβαίνει, στο ρεφρέν, αντιπαραβάλει το αιώνιο αυτό θηλυκό πρότυπο με όλα τα εφήμερα πρότυπα που μας κατακλύζουν.

Η σημερινή κάρτα, από την αρχαιότερη τράπουλα ταρώ που μας σώζεται και που φέρει το όνομα Sforza – Visconti, από το όνομα της οικογένειας των Ιταλών αριστοκρατών για την οποία φτιάχτηκε.

Η σειρά των μεγάλων Αρκάνα, ξεκινά με τον τρελό. Ο αρχετυπικός τρελός, που, όπως συμβαίνει στα παραμύθια, κατέχει μια σοφία την οποία όμως δε συνειδητοποιεί. Προσέξτε το μπαστούνι που κρατά: στην πραγματικότητα είναι ένα μαγικό ραβδί, όμως, στην άγνοιά του, το χρησιμοποιεί για να κουβαλά το σάκο του. Συναισθηματικός, γι’ αυτό και κρατά το τριαντάφυλλο. Δεν ελπίζει τίποτα, δε φοβάται τίποτα, γι’ αυτό μπορεί και κάνει ό,τι θέλει. Κινδυνεύει έτσι να πέσει στο γκρεμό, την τελευταία στιγμή όμως τον προειδοποιεί το σκυλάκι.

Σκεφτόμουν πιο κομμάτι να διαλέξω για αυτήν την κάρτα. Και το κομμάτι που έπιανε ακριβώς την ψυχοσύνθεση του Τρελού, είναι ένα που έχω βάλει παλιότερα, το Estuans Interius από το Carmina Burana. Όμως, δεν μπορούσα να “παίξω” το ίδιο τραγούδι. Μια άλλη καλή επιλογή ίσως να ήταν το Shine on you crazy diamond. Το τραγούδι αυτό όμως παρουσιάζει την περίπτωση του τρελού εκείνου που τελικά έπεσε στο γκρεμό. Προτίμησα τελικά να βάλω το πιο τρελό τραγούδι που μπορούσα να βρω.

Έτσι, το άφραγκο αγόρι του τραγουδιού βρίσκεται κι αυτό, στη μέση του τραγουδιού, να έχει λεφτά στις τσέπες του, αλλά τα αφήνει ώστε να παραμείνει ένα αγόρι “έναστρο”, δηλώνοντας πολύ πετυχημένα πως, με τη συνειδητοποίηση των δυνατοτήτων μας, έρχεται και η ευθύνη της χρήσης τους. Συναισθηματικό, μια και μας μιλάει για την κοπέλα του. Και, το άφραγκο αγόρι, δεν κατρακυλάει στο γκρεμό, αλλά σαν “φασολάκι τρελό”.

Καλή ακρόαση!

Γενικώς, απεχθάνομαι τη φάση του «να κάνουμε πλάκα». Στη συντριπτική πλειοψηφία των περιπτώσεων, πρόκειται περί ενός άλλοθι εκείνων που βαριούνται να θέσουν σε λειτουργία τα εγκεφαλικά τους κύτταρα. Πάρτε για παράδειγμα μια παρέα όπου τα μουσικά γούστα είναι ανάμεικτα. Οι «χαμηλών γούστων» βαριούνται να συγκεντρωθούν και να εκτιμήσουν τη μουσική των «υψηλών γούστων» μελών της παρέας και, τελικά, στην επιλογή της μουσικής, γίνεται ένας συμβιβασμός όπου οι πρώτοι είναι ευχαριστημένοι, οι δεύτεροι, ίσα που δεν το θεωρούν ηχορρύπανση: σε κάθε περίπτωση, ο συμβιβασμός γίνεται προς τα κάτω.

Εκεί μπαίνει, δήθεν αθώα, το άλλοθι του «έλα μωρέ, να σπάσουμε λίγη πλάκα». Αν η πρόθεση ήταν ειλικρινής, δε θα υπήρχε πρόβλημα. Αλλά μόνο ειλικρινής δεν είναι. Κάθε γούστο, ακολουθεί πορεία ελεύθερης πτώσης για να προσγειωθεί στα γελοιωδέστερα δείγματα που υπάρχουν. Από το Φλωρινιώτη, κάποτε, μέχρι τα σύγχρονα αστέρια της Πάνια.

Και καλά ο Φλωρινιώτης, μια χρονιά είχε ταράξει τα νερά. Σήμερα, τα προαναφερθέντα αστέρια, κυριάρχησαν στο top 10 της ελληνικής δισκογραφίας: 6 από τα 10 singles δικά τους. Κι ο Φλωρινιώτης επανεμφανίστηκε στην επικαιρότητα.

Εντάξει δηλαδή, το να δεις κάτι το «καλτ» επειδή προέκυψε ή επειδή έτυχε μία φορά στο τόσο, δεν είναι καθόλου κακό. Αλλά όταν κάποιος αποζητά το γελοίο, κανονικά θα πρέπει να το ψάξει λίγο καλύτερα, γιατί στην πραγματικότητα, κάπου ταυτίζεται.

Κάνοντας λοιπόν την αυτοκριτική μου (σύντροφοι) πιάνω αυτή τη λεξούλα παραπάνω: πρόθεση. Ο Κωνσταντίνος Χαϊτίδης, συνθέτης και στιχουργός του καλτ σουξέ που αναρτώ σήμερα, μπορεί να έφτιαξε κάτι το τελείως αποτυχημένο από πλευράς αισθητικής. Ωστόσο, η σοβαρότητα με την οποία αντιμετωπίζει το δημιούργημά του, με κάνει να του αναγνωρίσω την ειλικρινή πρόθεση. Ο άνθρωπος δε θέλει μια «ξεπέτα» θέλει να κάνει τέχνη. Κι ας μην τα καταφέρνει. Οι λαρυγγισμοί της αρχής, οι δραματικές συγχορδίες πριν το ρεφρέν, μαρτυρούν την πατρική στοργή του Φρανκεστάιν στο τερατάκι του. Μπορεί να είναι ένας κακός καλλιτέχνης, αλλά τουλάχιστον παραμένει καλλιτέχνης. Κι αυτό είναι το σημείο στο οποίο ταυτίζομαι.

ΥΓ. Μου αρέσει που είχα πρόθεση να το ρίξω στην πλάκα σήμερα…

Ο σπινθήρας.
Η έξαρση.
Η πτώση.

Κι η πιο σπάνια από όλες: η αναγέννηση.

Αφιερωμένο σε όλους όσους χρειάζονται να πιστέψουν στην τέταρτη εποχή των σχέσεων.

Ξέρω καλά πως υπάρχουν πολλοί εκεί έξω που δε γουστάρουν, είτε τον Tom Waits, είτε το Φοίβο Δεληβοριά. Και είναι σχεδόν αδύνατο να πετύχεις κάποιον που να του αρέσουν και οι δύο. Συνεπώς, θα υπάρχουν κι αρκετοί που θα θεωρούν βλάσφημη τη διασκευή του Φοίβου (με τον τίτλο «Χάλια») στο τραγούδι του Tom «Invitation to the blues».

Ο ένας, ενσαρκώνει το ράκος που περιφέρεται σε καταγώγια, αχρηστεύοντας μεθοδικά το συκώτι του και τους πνεύμονές του από το ποτό και το τσιγάρο. Ο άλλος είναι η αντίθετη εικόνα: ένα «καλό παιδί», από μια τυπική μικροαστική οικογένεια, πάντα με καλοσιδερωμένο πουκάμισο (εξαιτίας της μαμάς, μπορούμε να υποθέσουμε). Όταν οι δυο χαρακτήρες αυτοί συναντώνται στο ίδιο τραγούδι, είναι φυσικό κανείς να εκπλήσσεται.

Τα δυο τραγούδια έχουν διαφορές. Ο Tom Waits, βρίσκεται μόνος, σε ένα φαγάδικο δίπλα σε ένα σιδηροδρομικό σταθμό, προφανώς πολλά μίλια μακριά από το σπίτι του. Ο Φοίβος, είναι υποθέτουμε με παρέα, σε κάποιο ποτάδικο, χωρίς να έχει απομακρυνθεί. Ο πρώτος δε βρίσκει τίποτα στο σπίτι του («ain’t nothing back in Jersey»). Ο δεύτερος έχει πράγματα στο σπίτι του, τα οποία όμως απλώς τον κάνουν να νοιώθει άσχημα («και βιβλία (!) και καπνούς κι όλα όσα θες να γίνεις πάλι χάλια»).

Όμως κάπου εδώ τελειώνουν οι διαφορές.

Πίσω μου άθλια κλαμπάκια,
κορίτσια ξεβγαλμένα ξεχασμένα φρικιά.
Κλικ και «hot» και «Must» και σινιέ ρουχαλάκια,
τα ξέρεις όλα αυτά…

Σε είχα δει και σένα σαν τ’ άλλα φοιτητάκια,
clubbing και πόζα με τα λεφτά του μπαμπά.
Μίζερα όλα και λειψά,
γι’ αυτό σου λέω…

Πίσω μου άθλια σχολεία,
κοπάνες, καταλήψεις, δακρυγόνα και ΜΑΤ,
πάνω στις πλάτες μας πολιτικά παιχνίδια,
τα ξέρεις όλα αυτά…

Αλλαγή δεν θυμάμαι μα ούτε κάθαρση είδα
του «βρώμικου 89» χαμένη γενιά.
Αχρωμα όλα και λειψά,
γι’ αυτό σου λέω…

Υπάρχει λόγος σοβαρός που ήμουν νέος χλιαρός.
Αυτά μου τύχαν δυστυχώς, μα δεν τα κρύβω ευτυχώς
και να ένας λόγος σοβαρός
που είμαι ωραίος…

Τώρα η σιωπή μας δεν εκπλήσσει κανένα
και κάτω απ’ τις μαλλούρες τους γελάν οι παλιοί.
Εχουν βλέπεις άλλοθι το κιτς των ογδόντα
καθάρισαν αυτοί…

Μα τίποτα δεν έδωσε σε μας η ιστορία,
αυτό το τίποτα να εκφράσεις και να εκφραστείς,
είναι η μόνη ευκαιρία που ‘χω εγώ και συ
γι’ αυτό σου λέω…

Υπάρχει λόγος σοβαρός που ήμουν νέος χλιαρός.
Αυτά μου τύχαν δυστυχώς, μα δεν τα κρύβω ευτυχώς
και να ένας λόγος σοβαρός
που είμαι ωραίος…

Νίκος Πορτοκάλογλου, για την παραλλαγή Jean-Lyc